एस.के. शान
राजविराज । कुहिरोसँगै चिसो हावाले सबै काँपिरहेका थिए । त्यहीं बेला केहि युवाहरु फुर्तीका साथ पूर्व पश्चिम राजमार्गमा चक्काजाम गरे । सप्तरीको कंचनपुर बेरियर (हाल कंचनरुप नगरपालिका ५) मा लगभग तीन घण्टा चक्काजाम गरियो ।
यसको भोलिपल्टै सिरहाको लहान तनावग्रस्त बन्यो । लहानमा चक्काजाम गरी बसेका युवाहरुमाथि प्रहरीले अत्यधिक बल प्रयोग गर्यो । यसको जवाफमा चक्काजामका कारण रोकिएका दर्जनौं सबारीसाधन खरानी बन्यो । यहीं तनावका बीच गोली चल्यो । गोलीको शिकार बने रमेश महतो । उनी तत्कालै ढले ।
उनी ढले लगत्तै उनको लाश लुकाउने प्रयास पनि भयो । तत्कालिन नेकपा माओवादीका नेता मातृका यादव यसमा मुछिए ।
यो घट्नाले उग्र रुप लियो र आन्दोलन तराई/मधेशका सबै जिल्लामा फैलियो । राजमार्गको दुबै छेउमा रहेका मोटा मोटा रुखहरु ढालेर सडक अवरुद्व गरियो ।
प्रसङ्ग हो तराई/मधेशमा शुरुवात भएको आन्दोलनको प्रारम्भिक क्षण । पहिलो पटक २०६३ साल माघ ४ गते सप्तरीको कंचनपुरबाट शुरु भएको चक्काजाम माघ ५ गते लहानमा पुग्दा जताततै तनावको रुप लिएको थियो ।
२०६३ साल माघ १ गते जारी भएको अन्तरिम संविधानलाई काठमाडौंमा जलाउँदै गर्दा त्यस बेला एनजिओको रुपमा रहेको मधेशी जनअधिकार फोरम नेपालका अध्यक्ष उपेन्द्र यादवसहितकालाई पक्राउ गरिएको बिरोधमा उनका समर्थकहरुले चक्काजाम गरेका थिए ।
माओवादी नेता माृतका यादव आइरहेको बखत चक्काजाम नखोल्दा माओवादी कार्यकर्ताकै तर्फबाट चलेको गोलीले रमेश महतोको ज्यान गए लगत्तै रोकिएका धेरै बस, ट्रक, जीप, कारसहितका सबारीसाधन जलाइयो । यो आन्दोलन माघ २४ गतेसम्म चलेको थियो । तत्कालिन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले दोस्रो पटक २४ माघमा सम्बोधन गरे पश्चात आन्दोलन टुँगिएको थियो ।
यो आन्दोलन चलिरहँदा ६० जनाभन्दा बढीले ज्यान गुमाए । धेरै अंगभंग भए । यसै दिन अर्थात् माघ ५ गतेको दिनलाई बलिदानी दिवसको रुपमा मनाइँदै आएको छ । यो दिन आजको माघ ५ गतेसम्म आउँदा १९ बर्ष पूरा गरेको छ ।
बलिदानी दिवसले जन्मायो अध्यक्षै अध्यक्ष
आन्दोलन सकिए लगत्तै मधेशी जनअधिकार फोरम नेपाल दलको रुपमा बाहिर आयो । यो पार्टीमा प्रवेश गर्ने लहर नै चल्यो । काँग्रेस, एमालेबाट प्रवेश गर्नेहरुको लहर चलेपछि पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा फोरम चौथो दल बन्यो ५३ सिट ल्याएर ।
फोरम पार्टी स्थापित हुँदासम्म फोरमसहित सद्भावनाको दुई खेमा गरी तीन पार्टी मात्रै थियो तराई/मधेशमा राजनीति गर्ने । तर अहिलेसम्म आउँदा दर्जनौं पार्टी खुलिसक्यो । धेरै नेता पार्टीको अध्यक्ष नै बने । तीमध्ये केहि लोप भइसकेका छन् भने कसैको अस्तित्व नै हराइसकेको अवस्था छ ।
मधेशमा बलेको आगो र त्यसबेलाको फोरम नेपालको जनझुकाव देखेर पार्टीमा लागेकाहरु स्वयं नै अध्यक्ष बने । त्यस बेला फोरममा लागेका विजय गच्छदार, जयप्रकाश गुप्ता, शरदसिंह भण्डारी, राजकिशोर यादवले आ–आफ्नै नेतृत्वमा पार्टी खोले ।
विजय गच्छदारले फोरम लोकतान्त्रिक, राजकिशोर यादव फोरम गणतान्त्रिक, शरदसिंह भण्डारी राष्ट्रिय मधेश समाजवादी पार्टीको नेतृत्व गरिसकेका छन् । अहिले राजकिशोर र शरदसिंह उपेन्द्रसँगै फर्किएका छन् भने गच्छदार कांग्रेसमा आइसकेका छन् ।
त्यस बेला सद्भावना (आनन्दीदेवी) र श्यामसुन्दर गुप्ता नेतृत्वको सद्भावना थियो । तर त्यस बेला सद्भावनाकै राजेन्द्र महतो, विकास तिबारी र अनिल झा छुट्टाछुट्टै पार्टीको अध्यक्ष बनेका थिए । महतोले सद्भावना, तिबारीले नेपाल सद्भावना पार्टी (गजेन्द्रवादी) र झाले नेपाल सद्भावना पार्टीको नेतृत्व गरेका थिए । सरिता गिरीले अनिल झासँग आफ्नो पार्टी एकीकरण गरेकी थिइन् ।
सद्भावना पार्टीका अर्को अध्यक्ष श्यामसुन्दर गुप्ता जेल गएका थिए । सद्भावनाकै नेता हृदयेश त्रिपाठी तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टीमा आबद्ध भएका थिए ।
काँग्रेसबाट अलग भएर तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टीको गठन गर्ने महन्थ ठाकुर पार्टीको पनि दुई टुक्रा भएको थियो । उनको पार्टीमा रहेका महेन्द्र राय यादव पनि छुट्टै पार्टी गठन गरेका थिए । तराई मधेश सद्भावना पार्टीको नेतृत्व उनले गरेका थिए ।
अहिले विकास तिबारी राजेन्द्र महतोसँगै फर्किएका छन् भने अनिल झाले छुट्टै पार्टी गठन गरेका छन् । हृदयेश त्रिपाठी लोसपा हुँदै जसपा नेपालमा आउँदा महेन्द्र राय यादव नेकपामा लागेका छन् ।
गुप्ताको राजनीति डामाडोल
२०६३ सालमा मधेशमा आगो बलेकै बेला काँग्रेस परित्याग गरी जयप्रकाश प्रसाद गुप्ता मधेशी जनअधिकार फोरम नेपालमा प्रवेश गरे । मधेशको माहौल हेरेर फोरम बनेका गुप्ता पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा सप्तरी क्षेत्र नम्बर २ बाट निर्वाचित पनि भए । लगत्तै सरकारमा आएको फोरमबाट उनी कृषि र सूचना तथा संचार मन्त्री बने । संचार मन्त्री भएकै बेला भ्रष्टाचार मुद्दामा जेल परेका उनी बाहिरिएपछि तराई/मधेश राष्ट्रिय अभियानको शुरुवात गरे । त्यस बेला उनलाई फोरम नेपालकै दिग्गज नेताहरुले साथ र सहयोग दिएपनि अहिलेको अवस्थामा उनी एक्लिएका झैं छन् ।
विलिन भएका गुप्ता
उपेन्द्र यादवसँगै पहिलो मधेश आन्दोलनमै उदाउने भाग्यनाथ गुप्ताको नाम शायद सबैले बिर्सिसकेको हुनुपर्छ । पर्साको बीरगंज निवासी गुप्ता तत्कालिन मधेशी जनअधिकार फोरम नेपालका प्रमुख नेता मानिन्थे । तर अध्यक्ष उपेन्द्र यादवले आफूहरुसँग कुनै सरसल्लाह नै नगरी सरकारसँग २२ बुँदे सहमति गरेको भन्दै २०६४ सालमा अर्को फोरमको गठन गरे ।
फोरम मधेशको शुरुवात राम्रै रहेपनि यो संगठनको अहिले नाम निशान छैन् । गुप्ता स्वयं विलिनको स्थितिमा छन् ।
२०६३ साल माघ ५ बाट शुरु भएर १९ दिनसम्म चलेको मधेश आन्दोलन २०६४ सालमा पनि भयो । तीन मधेशी दलले नेतृत्व गरेको यो आन्दोलनमा धेरैले ज्यान गुमाए ।
२०७२ सालमा चलेको आन्दोलन एकदमै लामो रह्यो । सप्तरीको भारदहबाट प्रारम्भ भएको तेस्रो मधेश आन्दोलन २०७२ ले राजीब राउतसहित ६० जनाभन्दा बढीको ज्यान लियो । ३० असारदेखि २० माघ २०७२ सम्म चलेको यो आन्दोलनका क्रममा धेरै अंगभंग भए । तर, नेताहरु जसरी सुध्रिनुपर्ने हो त्यो देखिएन । कहिले छुट्टै पार्टी खोल्ने र कहिले सरकारमा जाने र चुनाव आउँदा एकजुट हुने परम्परलाई निरन्तरता दिएका छन् । १९ बर्षको दौरान नेताहरुले देखाएको चरित्र नै यहीं हो ।
